Слаўныя традыцыі жэстачайша чэсных выбараў у Нясвіжы

Несвіжанін Зміцер Касмовіч - асоба супярэчлівая, але ўспаміны пакінуў найцікавейшыя, асабліва пра Нясвіж 1920-х - 1940-х. Удагонку нашым парламенцкім выбарам і насустрач прэзідэнцкім, успомніў, што згадваецца там і выбарчая кампанія 1928 года ў польскі сейм. Калі ў суседняй БССР у гэты час выбары былі непрыкрытай прафанацыяй і фікцыяй, улады на Крэсах, зусім як цяперашнія крэпкія хазяйсцвеннікі, былі заціснутыя паміж неабходнасцю дасягнення патрэбных вынікаў і захавання хаця б бачнасці законнасці.
Вось як прыгадвае выбары 1928 года ў Нясвіжы Дзмітрый Касмовіч, у той час малады працаўнік пошты:
"Выбары ў польскі сойм у 1928 г. яшчэ больш яскрава падкрэсьлілі подлую польскую палітычную лінію ў дачыненьні да беларусаў. У дзень выбараў я працаваў ноччу на тэлефанічнай цэнтралі. Нясьвіскі павятовы стараста тэлефанаваў па гмінах і пытаўся пра хаду галасаваньня. Афіцыйныя назіральнікі казалі, што беларусы галасуюць за сваіх дэлегатаў [мабыць, мясцовы беларускі спіс „Zmagań za interesy Robotników i Włościan” (ад былой БСРГ) ці агульнапольскі Blok Mniejszości Narodowych, хз]. Калі ж наблізіўся час падлічваць галасы, стараста затэлефанаваў у Заастравецкую гміну і запытаў пра ход падліку галасоў. Старшыня выбарчай камісіі ў Заастравеччы, прысланы з цэнтру Польшчы, паведаміў старасту, што падлік галасаваньня выпадае для дзяржавы вельмі кепска: урадавую партыю падтрымліваюць толькі паасобныя выбаршчыкі, тым часам як беларускія прадстаўнікі набіраюць больш чым 99 адсоткаў галасоў. На гэта нясьвіскі стараста даслоўна адказаў наступнае: «Пане! Вы павінны карыстаць кожную нагоду і падрахаваць адданыя галасы на нашу карысьць, альбо проста без прычыны выкінуць за дзьверы беларускіх прадстаўнікоў». Канец гэтай размовы польскі прадстаўнік у Заастравеччы не дачуў, бо я перарваў сувязь. Падобныя размовы вяліся зь іншымі выбарчымі пунктамі."

Канешне, у сваіх успамінах Касмовіч часам любіць відавочна прысвіснуць. Але падобную палітыку адносна непажаданай апазіцыі можна пабачыць і ў іншых крыніцах эпохі. Напрыклад, Васіль Рагуля, які сам быў дэпутатам сейму і сенатарам, згадвае шмат цікавага пра суровыя міжваенныя палітычныя будні Крэсаў.


На фота: кракаўскі ваявода падчас галасавання, 1930.
І так, яшчэ больш атмасферных чорна-белых фота з польскіх выбараў 1928 і 1930 гг, праўда, не з Нясвіжа - па спасылцы.

Як польскія паны забаранялі нашу мову (ці ўсё ж не?)

У папулярнай літаратуры, нават у падручніках і даследаваннях часта можна сустрэць сюжэт, як квітнела старабеларуская мова ў Вялікім Княстве, аж пакуль пад ціскам палякаў яе не забаранілі ў 1696 годзе, пасля чаго яна засталася выключна сялянскай гаворкай аж пакуль Дунін-Марцінкевіч з Мацеем Бурачком не адважыліся зноў на ёй пісаць кнігі. Аднак падрабязнасці гэтага трагічнага акту звычайна апускаюцца.
Мне даўно ўжо было цікава разабрацца, што ж там было такое, асабліва пасля разбору пытання пра забарону расейскім самадзяржаўем назваў Літвы і Беларусі.
Дык вось, нарэшце адно цікавае абмеркаванне натхніла здзьмухнуць пыл са сваёй жэжэшачкі і крыху капнуць, як жа выглядала гэта забарона (ці адмена) старабеларускай мовы.
Вось выданне гэтага фатальнага дакумента ў зборніку Volumina legum, том 5. «Ураўнаванне правоў саслоўяў ВКЛ з Каронай Польскай» Тады было бескаралеўе па смерці Сабескага на фоне магнацкіх разборак, Сапегі берагі папуталі і рваліся да ўлады, таму шляхта настойвала, што і ў ВКЛ трэба ўвесці розныя больш прасунутыя польскія практыкі, якія б умацавалі шляхецкую дэмакратыю і абмежавалі літоўскіх магнатаў. Дакумент закранае збольшага розныя тэхнічныя моманты ўніфікацыі судовай, фінансавай сістэмы, дзяржаўнай гаспадаркі і да т.п. і апісвае, што новага і якія змены ў параўнанні з нормамі літоўскіх законаў. Абедзве згадкі мовы датычныя працы Літоўскага Трыбуналу. На старонцы 418 унізе першай калонкі, дзе пра функцыі пісара ваяводскага суду (які быў фактычна і пісарам Трыбуналу, калі той адбываўся ў гэтым ваяводстве) сказана сярод іншага, што дакументы ён мусіць выдаваць па-польску, а не па-руску (як гэта было замацавана раней).
У іншым месцы пастаноўлена, што з гэтага часу дэкрэты трыбунала павінны выдавацца на польскай мове, але даўнейшыя акты трэба падаваць у арыгінале.

Маё лянівае беглае чытанне не выявіла больш нічога датычнага моўнага пытання. Такім чынам, як я зразумеў, пастанова тычылася толькі працы Трыбуналу, але была ахвотна інтэрпрэтавана як дазвол пісаць на «нармальнам чэлавечэскам языке» на ўсіх узроўнях дзяржаўнага апарату. Па-за дзяржаўным справаводствам (магістраты гарадоў, адміністратары маёнткаў і інш.) ужо даўно не заганяліся і страчылі па-польску. Так што мову пахавалі не гвалтоўныя забароны польскіх паноў, а старая добрая тутэйшая памяркоўнасць.

Год Новага Жыцця

Пісаць справаздачу ў канцы года мне ўжо ніхто не прымушае (вось яна, акадэмічная свабода!), але прывычка, выпрацаваная начальнікамі ў нясвіжскім музеі цягне далучыцца да мноства асабістых падвядзенняў вынікаў, што запаўняюць сацсеткі ў гэтыя дні. Каму падобнае ўжо намуляла вока – гартайце далей, а тых, хто хоча зазірнуць ў чарговы навагодні хіт-парад майго жыцця – прашу пад кат.

Collapse )


2016 быў някепскі. Хай і 2017 не расчаруе! Чаго ўсім нам і жадаю!

"Голас Амерыкі" у савецкім Нясвіжы

У жніўні 1954 г. з радыёкропак несвіжан замест звыклых пазыўных роднага савецкага радыё раптам загучалі "варожыя галасы"! Якая была рэакцыя слухачоў на гэту навінку? Мо спалохаліся, што Эйзенхауэр ужо ў Маскве (а тады тэма новай вялікай вайны была на слыху, яе баяліся, а ў Заходняй Беларусі некаторыя нават і чакалі), а мо і ўзрадаваліся нечаканай магчымасці. Прынамсі, да верасня жыхары вуліц Ленінскай і Садовай маральна разлагаліся пад дзеяннем буржуазнай прапаганды, пакуль нехта не данёс куды трэба. І тут аказалася, што за ідэалагічнай дыверсіяй стаяць не панскія ці нацдэмаўскія недабіткі, а партыйцы-ленінцы! Карацей, вось гэта кур'ёзная гісторыя шурпатай мовай партыйнага пратакола:

Collapse )

І такі цікава: ці помніць сёння хто ў Нясвіжы гэты інцыдэнт?

Вандроўкі Нясвіжа: колькі разоў змянялася ўлада за ХХ ст?

Неяк вырашыў падлічыць, колькі разоў змянялася ўлада ў Нясвіжы на працягу бурнага ХХ стагоддзя.
Вынік уражвае: несвіжане шматкроць падарожнічалі з краіны ў краіну, не выходзячы з уласнай хаты! Такім чынам, я і мае бацькі пажылі у 2 дзяржавах, бабуля перажыла 5 зменаў улады, а мой прадзед – ажно 16!


Collapse )
І цымес у тым, што зноў невядома, ці гэтыя "вандроўкі" скончаныя...

Нясвіжская ратуша "залатога веку" - невядомая выява?

  Якіх толькі людзей не сустрэнеш у Нясвіжскім замку! Менавіта дзякуючы такому выпадковаму знаёмству прыадкрылася яшчэ адна старонка майго роднага горада. Цяпер мы ведаем, як выглядала ратуша у другой палове 18 ст - у “залаты век” Нясвіжа, калі ён напраўду быў некаранаванай сталіцай Радзівілаў, а мо і ўсёй Рэчы Паспалітай.

Collapse )

Бі сваіх, каб чужыя баяліся!

“Двое рабочых дзелавіта плюханулі саляры на вогнішча, і Зіма колеру ўкраінскага сцяга была спаленая падчас карагоду па раскіслым лугавінні.” І гэта зусім не суровыя будні Луганды і Дамбаса, Аказваецца, у Музеі народнай архітэктуры і побыту, што ў Азярцы (цім Строчыцах, што прывычней) пад стрэхамі старадаўніх хатак і крыламі млыноў звіла гняздо махровая вата і ненавіснікі ўсяго беларускага? Я таксама не ведаў, аж пакуль не пабачыў на сайце першай беларускай газэты з рысункамі разгромны фотарэпартаж.
Найбольшае абурэнне выклікалі ў чытачоў не гразкія сцяжынкі, чэргі і сумныя выступы з нецікавымі конкурсамі, але наступныя жахлівыя факты. Каб я не ведаў асаблівасцяў нашага музейнага жыцця і тутэйшай медыйнай прасторы, дык мо і я б далучыўся да злоснага галёкання.
Найбольшае абурэнне дэмакратычных каментатараў выклікала ўжо згаданае аутадафэ украінскай Зімы.
maslenitsa10
Collapse )

Год Стабільнасці і Расчараванняў

У 2012 годзе я ўжо рабіў падобны хіт-парад, у мінулым годзе прафілоніў, а сёння зноў вяртаюся да гэтай ужо традыцыі.
Год, да сканчэння якога застаюцца лічаныя гадзіны, ў цэлым цяжка назваць і ўдалым, і зусім правальным. Год Стабільнасці і Расчараванняў. Яго папярэднік, Год 2013-ы выглядае як Год Пачынанняў і Перспектыў: вяселле, падарожжы (у тым ліку – палёт у Італію), сяброўскае кола ў Нясвіжы, навучанні (нават бяруся вывучаць нямецкую), даследаванні, публікацыі, выступленні на міжнародных канферэнцыях (у іх ліку – Кангрэс даследчыкаў Беларусі ў Каўнасе), планы-мары на наступны год – год канца размеркавання. І вось прыходзіць 2014 год. Ён пачынаецца з “аптымізацыі кадраў” – навуковы аддзел ліквідуецца, скарочаныя сябры пакідаюць Нясвіж… Планы сутыкаюцца з перашкодамі, пачынанні абламваюцца, дасягненняў асабліва буйных не відаць. Усё не кепска, каб імчацца радыкальна нешта змяняць, але і не добра, каб быць задаволеным. Стабільнасць. Пачынаю адрошчваць пузіка, стрыгчы газоны, рамантаваць кватэру, даглядаць ката і машыну, нават тэлевізар наладзілі – ператвараюся ці тое ў пачценнага нясвіжскага бюргера, ці тое ў Гамера Сімпсана.

Collapse )

Расія - паўкалонія Беларусі?

Усё часцей патрыятычна настроеныя беларусы прачынаюцца сярод ночы, абліваючыся халодным потам, з-за кашмараў: ці тое “русская обшчественность Вітебска” пад імперкамі і трыкалорамі вітае аншлюс Беларусі, ці тое “зялёныя чалавечкі” абвяшчаюць БНР – Бабруйскую народную рэспубліку. Прывід Рускага Міра блукае па Усходняй Еўропе! Самыя змрочныя песімісты нястомна канстатуюць факт гэтага аншлюса апошнія гадоў дваццаць. Але, мае тутэйшыя браты і сёстры, я вас супакою. У след за Каралем Вайтылам я ўсклікаю: не бойцеся! Можа Расія і здольная за два дні дайсці да Варшавы і Бухарэста ці пасыпаць ядзерным попелам Гудзон і Апалачы – але беларусы могуць спаць спакойна. Каб вас супакоіць – адкрыю адзін сакрэт: жахлівая Расія, якая палохае свет – усяго толькі наша, беларуская, паўкалонія.
VNddEieq1hE
А мо і нездарма некаторыя іх параўноўваюць?

Так, Расія – толькі беларускі сыравінны прыдатак, рынак збыту і палітычны давесак, які ва ўсім арыентуецца на Беларусь.  І самая вялікая падступнасць беларусаў у тым, што яны пераканалі ўвесь свет (і, у большасці, саміх сябе) у адваротным.

Collapse )

Сэлфі 1952 года: падарожжа ў часе?

Папіваючы гарбату, праглядаў пост пра каранацыю Елізаветы ІІ, і раптам вока зачапіла надзвычай сучасная поза некаторых гледачоў. Такім рухам сёння робяць сэлфі на смартфон ці айфон з наступнай адпраўкай у Інстаграм ці іншыя сацыяльныя сеткі.
0_110284_d74ccb2e_XXXL

Звярніце ўвагу, які тонкі дэвайс! Відавочна, гэта падарожнікі з будучыні, прычым адносна недалёкай. Такім чынам, ужо на нашым веку мы атрымаем магчымасць здзяйсняць турпаездкі на важныя падзеі мінулага!
0_110285_f2603af0_XXXL

Collapse )